Praktyczne zastosowanie perazyny – informacje dla lekarzy różnych specjalności

2012-11-19

Perazyna, lek o wzorze chemicznym 10-[4-Metylo-1-piperazynylo)-propylo]-10H-fenotiazyna, to klasyczny lek przeciwpsychotyczny o zrównoważonym profilu działania i małej toksyczności i dlatego uważana jest za lek pierwszego rzutu w terapii zespołów urojeniowych [Podlewski i Chwalibogowska-Podlewska, 2007].

Marek Jarema

III Klinika Psychiatryczna Instytutu Psychiatrii i Neurologii
w Warszawie

Zrównoważony profil psychotropowy oraz „pewne atrybuty atypowości” perazyny podkreśla w przeglądowym artykule Kiejna [2010]. W przeglądzie badań klinicznych z zastosowaniem perazyny u chorych na schizofrenię Leucht i Hartung [2006] nie wykazali istotnych różnic pomiędzy skutecznością i tolerancją perazyny i innych porównywanych leków, wskazali jednak na wiele różnic w metodologii analizowanych badań, utrudniających dokładne porównanie tych leków. Adamowski i Kiejna [2012] analizując opinie lekarzy dotyczące leczenia perazyną zaznaczyli, iż lek ten ze względu na szeroki zakres wskazań bywa stosowany dla wykorzystania nie tylko jego efektu przeciwpsychotycznego ale także anksjolitycznego i nasennego w dawkach do 100mg dziennie, także ze względu na wysoką ocenę pod kątem współpracy pacjentów w leczeniu.

Stosowanie leków przeciwpsychotycznych (LPP), mimo iż określone ich nazwą – a więc stosowanie w leczeniu objawów psychoz, wymaga znajomości wskazań do zastosowania tych leków, nierzadko zalecanych w różnych zaburzeniach, nie tylko psychicznych.

Wbrew obiegowej opinii, LPP bywają stosowane często u osób z zaburzeniami innymi niż psychozy, a także u osób z zaburzeniami innymi niż psychiczne. Stąd ważna jest znajomość możliwości zastosowania tych leków przez lekarzy różnych specjalności, nie tylko psychiatrów.

Ogólnie można powiedzieć, że LPP stosowane są przede wszystkim do leczenia objawów psychotycznych, a więc takich jak omamy, urojenia, zaburzenia świadomości, zaburzenia napędu psychoruchowego (głównie pobudzenia), agresji, wrogości, braku krytycyzmu chorobowego. Objawy te stanowią trzon zaburzeń psychotycznych, nic więc dziwnego, że LPP są przede wszystkim zalecane u chorych z takimi zaburzeniami. Muszą one być stosowane u nich w wysokich dawkach i przez dość długi czas. Zasady stosowania LPP opisane zostały w opracowaniach podręcznikowych [Jarema, 2011].

Tak, jak stosowanie LPP w zaburzeniach psychotycznych nie budzi większych wątpliwości wśród lekarzy, tak stosowanie tych leków u chorych z innymi zaburzeniami, niekiedy rodzi pytania dotyczące:

  • możliwości zastosowania LPP poza leczeniem psychoz
  • zasad doboru LPP we wskazaniach innych niż zaburzenia psychotyczne
  • zasad dawkowania LPP w tych wskazaniach
  • ryzyka związanego ze stosowaniem LPP u chorych nie psychotycznych

LPP bywają szeroko stosowane u chorych niepsychotycznych w leczeniu:

  • pobudzenia
  • niepokoju
  • zaburzeń świadomości
  • wspomagająco w zaburzeniach snu
  • wspomagająco w zaburzeniach depresyjnych i lękowych

Decydując się na zastosowanie LPP w tych stanach należy wziąć pod uwagę zarówno wskazania do stosowania LPP, jak i możliwości zastosowania innych leków, o podobnym efekcie działania.

Ponieważ z reguły, główną przyczyną dla stosowania LPP poza psychozami jest pobudzenie psychoruchowe, niepokój, objawy lęku czy trudności ze snem, konieczne jest ustalenie jaki efekt kliniczny chcemy uzyskać i jakie są możliwości stosowania leków alternatywnych wobec LPP. Mówiąc o efekcie klinicznym trzeba sobie uzmysłowić, że tylko pozornie efekt „uspokojenia” jest zrozumiały. Niepokój psychoruchowy, pobudzenie, mogą być spowodowane wieloma czynnikami, wśród których należy wymienić zarówno lęk, depresję, jak i zaburzenia orientacji, poczucie zagrożenia (np. chorobą czy zabiegiem medycznym), działanie substancji psychoaktywnych czy innych leków, wreszcie objawy te mogą być składową choroby somatycznej.

Jeżeli niepokój towarzyszy zaburzeniom lękowym, należy pamiętać o oddziaływaniach psychoterapeutycznych, jako metodzie leczniczej z wyboru w wielu zaburzeniach lękowych. Jeżeli chodzi o farmakoterapię zaburzeń lękowych, wskazana jest wstrzemięźliwość w stosowaniu leków anksjolitycznych pochodnych benzodiazepiny (BDZ). Leki te nie powinny być stosowane długotrwale, w stałych (albo zwiększanych) dawkach. Jeżeli ich podanie jest klinicznie uzasadnione, stosuje się je krótkotrwale, w zmienianych dawkach, raczej w połączeniu z innymi lekami. Należy pamiętać, że BDZ nie są wskazane u osób z pewnymi cechami osobowości (np. osobowości bierno-zależnej), z tendencją do samowolnego używania różnych substancji (w tym psychoaktywnych), obciążonych dziedzicznie uzależnieniami. Alternatywą dla BDZ mogą być właśnie LPP, ponieważ ich działanie powoduje uspokojenie pacjenta (wpływ zarówno na fizyczne jak i psychiczne objawy lęku). Przykładowo, w celach uspokajających w zaburzeniach lękowych można stosować perazynę w dawkach mniejszych niż w leczeniu przeciwpsychotycznym: np. 25 mg 3x dziennie. Leczenie takie nie wiąże się z ryzykiem uzależnienia, co jest głównym powodem niechęci wobec BDZ. Leczenie perazyną można prowadzić długo, znacznie dłużej niż leczenie BDZ.

Innym przykładem zastosowania LPP u chorych nie psychotycznych, jest łagodzenie zaburzeń snu. Podobnie jak zaleca się wstrzemięźliwość w stosowaniu BDZ w zaburzeniach lękowych tak w leczeniu bezsenności zaleca się ostrożne stosowanie leków zarówno BDZ jak i nie-benzodiazepinowych leków nasennych, czyli agonistów receptorów GABA: zolpidemu, zopiklonu czy zaleplonu. Chociaż mniejsze, także przy stosowaniu tych leków istnieje ryzyko uzależnienia. Alternatywą dla takich leków mogą być właśnie LPP w niewielkich dawkach. W przypadku perazyny może to być 25 lub 50mg wieczorem.

LPP znajdują dość szerokie zastosowanie w leczeniu objawów niepokoju i pobudzenia u osób w wieku starszym. Niepokój i pobudzenie w tej grupie wiekowej mogą wynikać z wielu czynników, np. z zaburzenia świadomości (orientacji w czasie i miejscu), mylnego (czasem urojeniowego) rozpoznawania otoczenia, zmiany rytmu snu i czuwania (czyli senności w dzień i nadaktywności nocą), poczucia zagrożenia związanego ze zmianą miejsca pobytu (np. przy przyjęciu do szpitala) itp. W takich przypadkach leki uspokajające, a przede wszystkim BDZ, nie są wskazane, gdyż ich działanie jest krótkotrwałe a poza tym w tej grupie wiekowej często dochodzi do paradoksalnej reakcji na BDZ: zamiast uspokojenia następuje pobudzenie. Nierzadkie też są przypadki iż pacjenci stale domagają się tych leków i szybko następuje u nich uzależnienie. Zastosowanie w takich wskazaniach LPP, np. perazyny w dawkach nie przekraczających 100 mg dziennie, stwarza dobrą alternatywę terapeutyczną dla tych chorych, sprowadzając uspokojenie, normalizując rytm snu-czuwania a jednocześnie nie sprowadzając ani ryzyka uzależnienia ani reakcji paradoksalnej.

Miejsce LPP w leczeniu zaburzeń depresyjnych jest stale dyskutowane. Jeżeli uwzględni się fakt, że epizody depresji występują najczęściej w przebiegu choroby afektywnej jednobiegunowej (jako epizody nawracającej depresji) wówczas strategią terapeutyczną z wyboru jest stosowanie leków przeciwdepresyjnych. LPP mogą w takiej strategii odgrywać rolę pomocniczą, jako leki łagodzące napięcie i niepokój, ułatwiające zasypianie, albo znoszące przykre objawy lęku towarzyszącego niemal każdej depresji. Rola LPP w leczeniu choroby afektywnej dwubiegunowej jest już znaczniejsza, gdyż podstawą terapii jest u takich chorych stosowanie leku normotymicznego. Oprócz klasycznych leków normotymicznych (sole litu, pochodne kwasu walproinowego, karbamazepina), uznane działanie normotymiczne mają niektóre LPP, np. aripiprazol, kwetiapina czy olanzapina. Najskuteczniejsze są LPP w leczeniu manii w przebiegu choroby afektywnej dwubiegunowej, a także w zapobieganiu nawrotom manii w tej chorobie. Klasyczne LPP, takie jak np. perazyna, bywają stosowane u chorych cierpiących na depresję dość często, w celu łagodzenia niepokoju i napięcia (w tzw. depresji agitowanej), łagodzeniu zaburzeń snu, wspomaganiu leczenia przeciwdepresyjnego. Dawki tych leków bywają z reguły niższe niż dawki stosowane w leczeniu zaburzeń psychotycznych.

Mówiąc o zastosowaniu LPP nie można nie wspomnieć o problemie stosowania ich w sposób doraźny. Należy pamiętać, że LPP nie są lekami zalecanymi dla takiego stosowania. Wynika to z mechanizmu ich działania polegającego głównie na antagonizmie wobec receptorów dopaminergicznych typu 2, a także częściowym wpływie na receptory serotoninergiczne.  Aby uzyskać efekt kliniczny takiego działania, konieczny jest czas dla modyfikacji funkcjonowania tych receptorów, a czas oczekiwania na zadziałanie leku nie jest sprzymierzeńcem w leczeniu doraźnym. Dlatego do doraźnego działania uspokajającego zalecą się leki o innym mechanizmie działania, np. GABA-ergicznym, stąd popularność BDZ w stosowaniu doraźnym w celu uspokojenia.

Ryzyko stosowania LPP w małych dawkach jest niewielkie. Oprócz nadmiernej sedacji (poczucia nadmiernego uspokojenia, znużenia, zniechęcenia, nadmiernej senności), która jednak przy stosowaniu małych dawek np. perazyny jest rzadko spotykana, równie niskie jest ryzyko wystąpienia typowych dla LPP objawów niepożądanych, np. pozapiramidowych. Podobnie jak sedacja, ich wystąpienie zależne jest od dawki  LPP, a więc przy stosowaniu małych dawek ryzyko to jest praktycznie niewielkie. Podobnie nisko należy ocenić ryzyko wystąpienia późnych powikłań po leczeniu LPP – tzw. późnych dyskinez. Wiadomo jest, że LPP mogą powodować wystąpienie tego powikłania, ale głownie u chorych którzy przez długi czas otrzymywali wysokie dawki leków hamujących głównie receptory D2. A więc stosowanie przez krótki czas, małych dawek leków, które nie są silnymi antagonistami receptorów D2 (a takim nie jest np. perazyna), wiąże się z b. małym ryzykiem wystąpienia późnych powikłań.

 

Piśmiennictwo

  1. Podlewski J, Chwalibogowska-Podlewska A: Leki współczesnej terapii. Wydanie XVII, Split Trading Sp. z o.o., Warszawa, 2007, str. 558.
  2. Kiejna A: Perazyna w leczeniu zaburzeń psychotycznych – przegląd badań. Psychiatr. Pol. 2010, 44, 427-434.
  3. Adamowski T, Kiejna A: Opinie lekarzy dotyczące perazyny w leczeniu zaburzeń psychicznych – wyniki badania metoda delficką. Psychiatr. Pol. 2012, 46, 985-993.
  4. Jarema M (red.). Standardy leczenia farmakologicznego niektórych zaburzeń psychicznych. Via Medica, Gdańsk, 2011.
  5. Jarema M: Leki przeciwlękowe. W: Wciórka J , SPużyński S, Rybakowski J(red.). Psychiatria. Metody leczenia, zagadnienia etyczne, prawne, publiczne, społeczne. Elsevier Urban & Partner, Wrocław, 2011, 135-149.

 

Strona którą odwiedzasz korzysta z plików cookies. Ustawienia dotyczące tych plików można zmienić w opcjach przeglądarki używanej do przeglądania Internetu.
Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej o plikach cookies przeczytaj Politykę prywatności.
Jeśli ustawienia cookies nie zostaną zmienione, podczas przeglądania strony informacje automatycznie zapisywane będą w pamięci Twojego urządzenia.